Anonim şirketlerde idare ve dış dünyaya karşı temsil yetkisi, kanun ve esas sözleşme uyarınca yürütme organı olan Yönetim Kuruluna bırakılmıştır. Yönetim kurulu, tüzel kişinin iradesini oluşturan, stratejik kararlar alan ve şirketin günlük operasyonlarını sevk ve idare eden en dinamik organdır. Ancak bu geniş yetki alanı beraberinde çok ağır sorumlulukları da getirmektedir. Türk Ticaret Kanunu, yönetim kurulu üyelerinden görevlerini icra ederken basiretli bir tacir gibi hareket etmelerini ve şirketin çıkarlarına sadakatle bağlı kalmalarını talep eder.

I. Hukuki Sorumluluk (Tazminat Sorumluluğu)

Yönetim kurulu üyelerinin, kanundan veya esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlu bir şekilde ihlal etmeleri halinde şirkete, pay sahiplerine ve şirket alacaklılarına verdikleri zararlardan ötürü şahsi malvarlıklarıyla sorumlu olmalarına hukuki sorumluluk denir (TTK m. 553).

1. Sorumluluğun Kurucu Unsurları

Bir yönetim kurulu üyesine karşı sorumluluk davası açılabilmesi için şu dört şartın bir arada bulunması zorunludur:

Kanuna veya Esas Sözleşmeye Aykırı Davranış: Üyenin kanunun yüklediği görevleri veya esas sözleşme kurallarını ihlal eden bir eylemde bulunması gerekir.

Kusur: Üyenin söz konusu ihlali kasıtlı veya ihmalkar bir şekilde yapmış olması şarttır. Kusuru bulunmayan üye sorumlu tutulamaz.

Zarar: Şirketin, ortağın veya alacaklıların malvarlığında somut ve ölçülebilir bir eksilme meydana gelmiş olmalıdır.

Nedensellik Bağı: Meydana gelen zarar ile üyenin kusurlu eylemi arasında doğrudan bir sebep-sonuç ilişkisi bulunmalıdır.

2. Farklılaştırılmış Teselsül İlkesi

Yürürlükteki TTK, Farklılaştırılmış Teselsül ilkesini benimsemiştir. Bu ilkeye göre bir zararın meydana gelmesinde birden fazla yönetim kurulu üyesi kusurluysa tüm üyeler zarardan toptan sorumlu olmazlar. Her bir üye, kendi kusurunun derecesine ve olayın gereklerine göre zararın şahsen kendisine yüklenebildiği ölçüde sorumlu tutulur. Bir karara muhalif kalarak karar defterine şerh düşen üye, diğer üyelerin usulsüz işlemlerinden sorumlu tutulamaz.

3. Yetki Devri ve Sorumluluktan Kurtulma Sınırı (TTK m. 367)

Esas sözleşmede açık hüküm bulunmak ve bir İç Yönerge hazırlanmak kaydıyla, yönetim kurulu yönetim yetkisini kısmen veya tamamen murahhas üyelere veya profesyonel yöneticilere devredebilir. Yetki devri usulüne uygun yapıldığında, devreden üyelerin o alanlara ilişkin sorumluluğu kural olarak ortadan kalkar. Yetkiyi devreden üyeler yalnızca yöneticiyi seçmede, talimat vermede ve denetlemede gerekli özeni gösterip göstermediklerinden sorumlu tutulabilir.

4. İşletme Kararı İlkesi (Business Judgment Rule)

Anglo-Sakson hukukundan mevzuatımıza giren İşletme Kararı İlkesi, dürüst yöneticiler için önemli bir güvencedir. Bir yönetim kurulu üyesi; çıkar çatışmasından uzak durmuşsa, karar öncesi yeterli araştırmayı yapmışsa ve kararın şirketin menfaatine olduğuna dürüstçe inanarak hareket etmişse, bu karar neticesinde şirket zarara uğrasa dahi üyenin hukuki sorumluluğu doğmaz. Kanun ticari risk almayı korur, kötü niyeti cezalandırır.

5. Kamu Borçlarından Doğrudan Sorumluluk

6183 sayılı Kanun un mükerrer 35. maddesi uyarınca, anonim şirketin ödemediği vergi, harç ve SGK primi gibi amme borçlarından ötürü yönetim kurulu üyeleri şahsi malvarlıklarıyla doğrudan ve birinci dereceden sorumludur. Şirket kasasından tahsil edilemeyen vergi borcu için doğrudan yönetim kurulu üyesinin şahsi malvarlığına haciz konulabilir.

II. Cezai Sorumluluk

Yönetim kurulu üyelerinin görevlerini yerine getirirken suç teşkil eden fiiller işlemesi halinde karşılaştıkları müeyyidelerdir. Cezaların şahsiliği ilkesi gereği suçu bizzat işleyen veya karara iştirak eden üye şahsen cezalandırılır.

Belgelerde ve Beyanlarda Sahtecilik (TTK m. 562): Şirketin kuruluşu, sermaye artırımı veya bilançolarında sahte belge düzenleyen, gerçeğe aykırı beyanda bulunan üyeler hapis cezası ile cezalandırılır.

Ticari Defterlerde Hile ve Kayıt Gizleme: Şirketin mali durumunu gizlemek amacıyla defterlerde tahrifat yapmak, defterleri yok etmek veya gizlemek hem TTK hem de Vergi Usul Kanunu kapsamında kaçakçılık suçunu oluşturur.

Güveni Kötüye Kullanma (TCK m. 155): Yönetim kurulu üyesinin şirkete ait parayı şahsi hesabına geçirmesi, şirket malvarlığını kendi veya yakınlarının menfaatine bedelsiz devretmesi Hizmet Nedeniyle Güveni Kötüye Kullanma suçunu oluşturur ve 1 yıldan 7 yıla kadar hapis cezası yaptırımı vardır.

Hileli İflas (TCK m. 161): Şirketin finansal durumunun bozulmasını takiben mal kaçıran, alacaklıları zarara uğratmak amacıyla muvazaalı işlemler yapan yönetim kurulu üyeleri hapis cezası istemiyle yargılanırlar.

III. Sonuç

Anonim şirket yönetim kurulu üyeliği, yüksek yetki içeren bir makam olduğu kadar her an tazminat ve hapis cezası riski barındıran ağır bir hukuki sorumluluk alanıdır. Kanun koyucu, dürüst ve basiretli yöneticileri Farklılaştırılmış Teselsül, İşletme Kararı İlkesi ve Yetki Devri gibi modern müesseselerle koruma altına almıştır. Yönetim kurulu üyelerinin bu risklerden kaçınabilmesi; aldıkları kararları detaylı araştırmalara dayandırmalarına, muhalefet şerhlerini titizlikle deftere işlemelerine, yetki devirlerini iç yönergelerle usulüne uygun yapmalarına ve şirket işleyişinde mutlak surette hukuki danışmanlık almalarına bağlıdır.