Modern ticaret hukukunun ve kurumsal ekonomik yapının en gelişmiş organizasyon biçimi olan anonim şirketler, sermayenin tabana yayılması ve büyük yatırımların hayata geçirilmesi noktasında hayati bir işleme sahiptir. Türk Ticaret Kanunu (TTK) kapsamında, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından ötürü sadece malvarlığıyla sorumlu bulunan bu şirket modelinin kuruluşu ve işleyişi, sıkı şekil şartlarına ve yasal düzenlemelere bağlanmıştır. Bir anonim şirketin kuruluşu esnasında kurucular tarafından irade birliği içerisinde hazırlanan ve şirketin adeta anayasası niteliğini taşıyan en temel hukuki belge ise esas sözleşmedir.

1. Esas Sözleşmenin Hukuki Niteliği ve Şekil Şartı

Anonim şirket esas sözleşmesi, sadece şirketi kuran ortakları değil, şirketin tescil edilmesinden sonra ortaklık yapısına dahil olan veya olacak olan tüm pay sahiplerini, yönetim organlarını ve şirketin kendisini bağlayan çok taraflı, kurumsal ve objektif bir hukuk normu niteliğindedir. Klasik borç ilişkileri doğuran sözleşmelerden farklı olarak, tarafların karşılıklı değil, aynı amaca yönelik iradelerinin birleşmesiyle meydana gelir. Bu kurumsal yapı, esas sözleşmeye normatif bir karakter kazandırmaktadır.

Türk Ticaret Kanunu uyarınca, anonim şirket esas sözleşmesinin geçerliliği sıkı bir şekil şartına tabi tutulmuştur. Esas sözleşmenin mutlaka yazılı şekilde yapılması yasal bir zorunluluktur. Yazılı olarak hazırlanan bu sözleşmede yer alan tüm kurucuların imzalarının noter tarafından onaylanması veya kurucuların ticaret sicili müdürü yahut yardımcısı huzurunda bu imzaları atmaları şarttır. Bu kurallara uyulmaksızın yapılan esas sözleşmeler hukuki açıdan geçersizlik (butlan) yaptırımı ile karşı karşıya kalır ve şirketin ticaret siciline tescili imkansız hale gelir.

2. Esas Sözleşmede Bulunması Zorunlu Unsurlar (TTK m. 339)

Türk Ticaret Kanunu nun 339. maddesi, bir anonim şirket esas sözleşmesinde bulunması mutlak surette zorunlu olan asgari unsurları açıkça tayin etmiştir. Kanun koyucu, ticari hayatın güvenliği ve şeffaflığı adına bu unsurların eksikliğini şirketin tescilinin önünde bir engel veya sonradan açılacak bir fesih/butlan davasının gerekçesi olarak kabul etmiştir.

Şirketin Ticaret Unvanı ve Merkezinin Bulunacağı Yer: Şirketin piyasada hukuken tanınacağı ticari adı ile tebligatların yapılacağı ve hukuki yetkinin belirleneceği merkez şehir net olarak yazılmalıdır.

Esas Noktaları Belirtilmiş ve Tanımlanmış Şirketin İşletme Konusu: Şirketin hangi sektörlerde faaliyet göstereceği, ticari amacının ne olduğu sınırları çizilerek belirtilmelidir.

Şirketin Sermayesi: Şirketin esas sermayesinin nominal tutarı, her payın itibari değeri, sermayenin ödenme şekli ve şartları ile şirketin esas sermaye mi yoksa kayıtlı sermaye sistemini mi benimsediği gösterilmelidir.

Payların Türü ve Miktarı: Çıkarılacak payların nama mı yoksa hamiline mi olacağı, payların itibari değerleri, varsa belirli pay gruplarına tanınan imtiyazlar maddeler halinde yer almalıdır.

Yönetim Kurulu ve Temsil Yapısı: Yönetim kurulu üyelerinin sayısı, şirketi dış dünyaya karşı temsil ve ilzama yetkili olanların kimler olduğu ve seçilme usulleri düzenlenmelidir.

Genel Kurul Toplantı Esasları: Genel kurulun toplantıya çağrılma usulleri, pay sahiplerinin oy haklarını kullanma biçimleri ve karar nisapları belirtilmelidir.

Şirkete Ait İlanlar: Şirket tarafından yapılması kanunen zorunlu olan ilanların hangi vasıtalarla ve ne şekilde icra edileceği yazılmalıdır.

Şirketin Süresi: Şirket belirli bir zaman dilimi için kuruluyorsa bu süre açıkça belirtilmeli; süresiz kuruluyorsa bu durum da ifade edilmelidir.

3. Sözleşme Serbestisi ve Emredici Hükümler İlkesinin Sınırı (TTK m. 340)

Anonim şirketlerde kurucuların irade serbestisi mutlak değildir. TTK m. 340 ile hukukumuza giren Emredici Hükümler İlkesi, esas sözleşme özgürlüğünün yasal sınırını oluşturur. Esas sözleşme hükümleri, sadece kanunun açıkça izin verdiği durumlarda Türk Ticaret Kanunu nun anonim şirketlere ilişkin hükümlerinden sapma gösterebilir. Kanunun açık kapı bırakmadığı, emredici nitelikteki yapısal kurallara aykırı sözleşme maddeleri düzenlenemez; aykırı hükümler yazıldığı andan itibaren batıl sayılır.

4. İhtiyari Unsurlar ve Bağlam Düzenlemeleri

Kurucular, emredici kanun hükümlerine riayet etmek kaydıyla, şirketin iç işleyişini ve hisse devirlerini düzenlemek amacıyla esas sözleşmeye isteğe bağlı maddeler ekleyebilirler. Uygulamada en sık karşılaşılan ihtiyari düzenleme, nama yazılı payların devrinin sınırlandırılması yani Bağlam müessesesidir (TTK m. 490-493). Şirketler, dışarıdan yabancı veya rakip kişilerin ortaklığa dahil olmasını engellemek amacıyla esas sözleşmeye bu hükmü koyabilirler.

5. Sonuç

Anonim şirket esas sözleşmesi, basit bir kurucu iradeler beyanı olmanın ötesinde, şirketin tüzel kişilik kazandığı andan itibaren tüm organlarını, mevcut ve gelecekteki ortaklarını bağlayan normatif bir metindir. Kanunun öngördüğü yazılı şekil ve imza tasdiki şartlarına tam uyum, sözleşmenin geçerliliği için ön koşuldur. Sağlıklı ve hukuka uygun hazırlanmış bir esas sözleşme, şirketin ticari hayatı boyunca karşılaşabileceği pek çok hukuki ihtilafı daha başlamadan önleyen en güçlü kalkandır.